Scenico Art Mag

Γράφει η Νικολένα Καλαϊτζάκη, Ιστορικός Τέχνης/Art Curator

Rhrythm 10· Δέκα μαχαίρια και ένα επικίνδυνο παιχνίδι ποτού Ρώσων και Γιουγκοσλάβων χωρικών. Η Μarina Abramovic, περνάει τα μαχαίρια ένα ένα, σε γρήγορο ρυθμό, ανάμεσα στο κενό που σχηματίζουν τα δάχτυλα του αριστερού της χεριού που παραμένει ανοιχτό, στερεωμένο επάνω σε στοίβες από λευκό χαρτί. Δύο μαγνητόφωνα καταγράφουν τις ανάσες και τους αιχμηρούς χτύπους που επαναλαμβάνονται μονότονα. Πρέπει να προσέξει! Αυτός ο γρήγορος ρυθμός της εναλλαγής των μαχαιριών μπορεί να την τραυματίσει! Το κοινό παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα. Η Marina συνεχίζει την performance της. Ξάφνου, λίγο πριν το τέλος, σταγόνες από κατακόκκινο αίμα ποτίζουν το λευκό χαρτί!

[1973: Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Ρώμης, διάρκεια παράστασης: 1 ώρα]

Rhrythm 5· Ένα μεγάλο ξύλινο αστέρι ξαπλωμένο στο δάπεδο, ποτισμένο με πετρέλαιο φλέγεται. Είναι η Marina Abramovic που του έβαλε φωτιά και στριφογυρνάει γύρω του, κοιτάζοντας τις φλόγες. Με ένα ψαλίδι ξεκινάει να κόβει τα μαλλιά και τα νύχια των χεριών και των ποδιών της και να τα ρίχνει στις φλόγες. Ύστερα πηδάει πάνω από τις φλόγες και ξαπλώνει στο κέντρο του αστεριού. Η παράσταση ολοκληρώνεται με την ίδια να βρίσκεται λιπόθυμη, εξαιτίας της έλλειψης οξυγόνου, μέσα στο φλεγόμενο αστέρι. Οι θεατές τρέχουν για να την σώσουν. Το φλεγόμενο αστέρι, σύμφωνα με την Abramovic, συμβολίζει το κάψιμο του κομμουνιστικού καθεστώτος. Παραπέμπει όμως και στην ιερή αρχαία πεντάλφα, στην μέθεξη, στην θυσία και την κάθαρση.

[1974: Φοιτητικό Πολιτιστικό Κέντρο Βελιγραδίου, διάρκεια παράστασης: 1,5 ώρα]

Video: https://youtu.be/6z7hOOWQNZg?si=zgQJOBdDz4YgRDDs

Στην performance Rhrythm 2·, η Abramovic, καταπίνει μπροστά στο κοινό δύο συνταγογραφημένα χάπια: ένα χάπι για κατατονικούς ασθενείς (κατά το πρώτο μέρος της παράστασης) και ένα ηρεμιστικό για σχιζοφρενείς (στο δεύτερο μέρος της). Στο πρώτο μέρος της performance, η Abramovic, υπό την επήρεια του φαρμάκου, παρουσιάζει έντονες και ακούσιες συσπάσεις των μυών του σώματος της και παρότι αδυνατούσε να ελέγξει το τρεμάμενο σώμα της παρέμενε νοητικά διαυγής. Στο δεύτερο μέρος της performance, η Abramovic, καταπίνει ένα ηρεμιστικό χάπι, το οποίο συνταγογραφείται σε ασθενείς για την θεραπεία της βαριάς κατάθλιψης και επιθετικότητας. Η Abramovic, τώρα, βρίσκεται σε κατάσταση συνειδητότητας και μη, με το σώμα της να είναι πλήρως αδρανές.

[1974: Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ζάγκρεμπ]

Video: https://youtu.be/2BKz8scSiTM?si=gAgFk6XrebXYG21N

Ακολουθεί η θρυλική performance Rhrythm 0·, στην οποία η Abramovic, από “υποκείμενο” μετουσιώνεται για τους σκοπούς της παράστασης σε ένα “άβουλο αντικείμενο” που αφήνεται στις διαθέσεις του κοινού που παρακολουθεί την performance της στην Studio Morra gallery της Νάπολης για έξι ολόκληρες ώρες!

Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες της performer, οι θεατές είχαν το “ελεύθερο” να χρησιμοποιήσουν επάνω στο σώμα της, με όποιον τρόπο επιθυμούσαν, έναν αριθμό από 72 αντικείμενα ευχαρίστησης ή πόνου όπως: ένα τσεκούρι, ένα μαχαίρι, ένα κραγιόν, έναν καθρέφτη, ένα τριαντάφυλλο και ένα πιστόλι με μία σφαίρα. Οι θεατές ανταποκρίθηκαν στην πρόκληση της Abramovic, άλλοι με συστολή και άλλοι με περισσότερη τόλμη και θάρρος/θράσος προβαίνοντας σε χρήση των διαφόρων αντικειμένων. Στο τέλος της performance, η Abramovic, βρέθηκε γυμνόστηθη και με βρεγμένα μαλλιά να στέκεται μπροστά τους. Της είχαν σκίσει τα ρούχα, της είχαν μπήξει καρφίτσες στο σώμα, της είχαν σύρει ένα μαχαίρι κοντά στον καβάλο, και κάποιος την χαράκωσε στο λαιμό και της ρούφηξε το αίμα! Κάποιος άλλος, έγραψε πάνω στο σώμα της: “SONO LIBERO/Έίμαι ελεύθερος”. 

Υπήρχε μια έκδηλη κατάσταση σεξουαλικότητας και βιαιότητας από μεριάς του κοινού, που αντανακλά άμεσα αυτό το πρωτόγονο ένστικτο της κυριαρχίας και επιβολής του ισχυρού στον αδύναμο. Στο τέλος της παράστασης, κάποιος από το κοινό την πλησίασε, έβαλε την σφαίρα στο όπλο, το στερέωσε στο δεξί της χέρι, και στόχευσε στον λαιμό της αγγίζοντας την σκανδάλη. Ακολούθησε σαματάς. Η performance ολοκληρώθηκε. 

[1974: Studio Morra gallery, Νάπολη]

Video:

Η Abramovic, συνεχίζει να μετράει τις αντοχές της, ψυχικές και σωματικές, με performances όπως το “Thomas Lips”, όπου χαράζει με ξυράφι ένα πεντάκτινο αστέρι στην κοιλιά της κι έπειτα αυτομαστιγώνεται και ξαπλώνει σε πάγο (1975, Krinzinger gallery, Ίνσμπρουκ). Στο ξακουστό “Αrt Must be Beautiful, Artist Must Be Beautiful” βουρτσίζει γυμνή τα μαλλιά της, τόσο δυνατά που ξεριζώνει τούφες,  επαναλαμβάνοντας συνεχώς την φράση: «Η Τέχνη πρέπει να είναι όμορφη. Ο καλλιτέχνης πρέπει να είναι όμορφος» σε μια διαμαρτυρία απέναντι στην γιουγκοσλάβικη αισθητική αντίληψη ότι η τέχνη πρέπει να είναι όμορφη. Στο “Light/Dark” με τον Ulay, αλληλοχαστουκίζονται (1977, Internationale Kunstmesse, Κολωνία), ή ανασαίνουν στο “Breathing in, Breathing out” μαζί, με την ίδια ανάσα  (1977, Φοιτητικό Πολιτιστικό Κέντρο Βελιγραδίου).

Από τότε, μέχρι και σήμερα, η «γιαγιά της performance», Marina Abramovic που ίδρυσε, μεταξύ άλλων, το Marina Abramović Institute (MAI), ένα υπερσύγχρονο κέντρο πολιτισμού στην Νέα Υόρκη, στο οποίο η Τέχνη της Performance διδάσκεται και εξελίσσεται δυναμικά έχει παρουσιάσει έναν αριθμό από αξιοσημείωτες performances και καλλιτεχνικά projects, σε ολόκληρο τον κόσμο, με κορυφαία το “The Artist is Present” (2010, ΜοΜΑ, Νέα Υόρκη) και “Η Μέθοδος Abramovic/AS ONE” (2016, Μουσείο Μπενάκη, Aθήνα, Ελλάδα).

Είναι αλήθεια πως η Marina Abramovic αποτελεί μία αμφιλεγόμενη προσωπικότητα. Το ίδιο αμφιλεγόμενη είναι και η Τέχνη της, η οποία βρίσκει πολλούς φανατικούς υποστηρικτές από την μια, όσο και φανατικούς πολέμιους από την άλλη. Ειδικά στους “Ρυθμούς” της, βλέπουμε την performer να επιδίδεται σε ριψοκίνδυνα παιχνίδια ζωής και θανάτου, σώματος, ψυχής και μυαλού, με την ίδια στην κυριολεξία να “θυσιάζεται” γι’ αυτά, ή μάλλον να θυσιάζεται για τα “ιδανικά” που το προκατασκευασμένο εννοιολογικό τους πλαίσιο πρεσβεύει. Γιατί, ο κάθε “Ρυθμός” της, δεν είναι απλά ένα τυχαίο γεγονός που διακρίνεται για την τόλμη, την πρωτοτυπία, την προκλητικότητα, την σκληρότητα, την βιαιότητα και το ρίσκο του, αλλά ο κάθε “Ρυθμός” της αποτελεί: ένα μήνυμα, μια διαμαρτυρία και ένα ιδανικό, μια αλήθεια, μια αντίδραση, μια αντίσταση, ένα νόημα και μια εξερεύνηση των ορίων του σώματος, της ψυχής και του μυαλού, με τις έννοιες του πόνου, του τραύματος και του αρχέγονου ενστίκτου της επιβίωσης να ανάγονται στους κεντρικούς ρυθμιστές των “πραγμάτων”• στον συνδετικό κρίκο που ενώνει και στιγματίζει καθολικά τις ζωές των ανθρώπων.